5/2/11

«Το έθνος πρέπει να μάθει να θεωρεί εθνικό ό,τι είναι αληθές»

Η σειρά ντοκιμαντέρ του Σκάι «1821» είναι ό,τι πιο άρτιο έχει να επιδείξει η ελληνική τηλεόραση από αρχής γέννησής της. Εξηγούμαι: πρόκειται για ένα τηλεοπτικό προϊόν υψηλής αισθητικής, με υποδειγματική σκηνοθεσία και πολύ καλό σενάριο, γεγονός που το καθιστά προσβάσιμο σε μεγάλη μερίδα του τηλεοπτικού κοινού. Οι πληροφορίες, με τον τρόπο που προβάλλονται, γίνονται προσιτές ακόμα και σε κάποιον που δεν έχει ανοίξει ποτέ του βιβλίο ιστορίας. Αυτό και μόνο το γεγονός καθιστά τη σειρά επιτυχημένη.
Αν θέλουμε να μιλήσουμε με αμιγώς τηλεοπτικούς όρους, το πρώτο ζητούμενο για έναν παραγωγό ενός ιστορικού ντοκιμαντέρ της τηλεόρασης, δεν είναι να το δουν δέκα και να το χειροκροτούν οι εννιά, αλλά να το δουν χίλιοι και ας το αποδοκιμάζουν οι μισοί. «Γιατί παιδί μου βλέπεις το Λαζόπουλο αφού δεν σου αρέσει;», ρωτάω την κόρη μου. «Για να τον βρίζω την επόμενη μέρα στους φίλους μου» απαντά κοφτά. Έτσι, ή κάπως έτσι λειτουργεί ο μηχανισμός τηλεθέασης σε ένα τηλεοπτικό προϊόν. Ναι, μα το «1821» είναι ντοκιμαντέρ με αξιώσεις επιστημονικής προσέγγισης μιας ιστορικής περιόδου (της πιο σημαντικής ίσως για τη χώρα μας), δεν είναι ψυχαγωγικό προϊόν στυλ «ράδιο αρβύλα» ή «πάμε πακέτο», θα πείτε. Σωστά. Και επειδή δεν είναι τέτοιο, ο τηλεοπτικός παραγωγός επιλέγει να υποστηρίξει, ή όχι, το προϊόν του με αναγνωρισμένους επιστήμονες από την Ελλάδα και το εξωτερικό (βλ. «ιστορικοί σύμβουλοι» στους τίτλους τέλους).

Ερώτημα: έχει αυτή την υποστήριξη το «1821»; Αναμφίβολα την έχει. Ποιος νιώθει ικανός να αμφισβητήσει την επιστημοσύνη του κ. Θάνου Βερέμη και των άλλων, βεβαίως, ιστορικών της σειράς (τα βιογραφικά τους είναι διαθέσιμα στο διαδίκτυο). Εγώ πάντως δεν νιώθω. Αυτό σε καμία περίπτωση δεν αφαιρεί το δικαίωμα των ενστάσεων ή ακόμα και της διαφωνίας. Είναι άλλο πράγμα να διαβάζεις το βιβλίο του Βερέμη «Ιστορία των Ελληνοτουρκικών Σχέσεων 1453-2005» και να λες μπράβο για το πλήθος των στοιχείων και των πηγών που αναφέρει, και άλλο να επιχειρήσεις να οπτικοποιήσεις 347 σελίδες, να κάνεις τηλεόραση δηλαδή. Δύσκολο εγχείρημα και εδώ οφείλεις να είσαι ανοιχτός στην κριτική για τυχόν ελλείψεις ή υπερβολές.

Πολλοί νομίζουν ότι η Ιστορία είναι ένα σχολικό μάθημα που οφείλει να διαμορφώνει συνειδήσεις καλών και εθνικά περήφανων πολιτών. Άλλοι τόσοι πιστεύουν ότι η Ιστορία οφείλει να ισορροπεί ανάμεσα στα πολιτικά, ιδεολογικά ή θρησκευτικά ρεύματα μιας χώρας για να μένουν όλοι ευχαριστημένοι. Όχι.

Η Ιστορία έτσι όπως διδάσκεται στα πανεπιστήμια του κόσμου είναι μια επιστήμη, και υπό αυτή την έννοια μόνο οι ιστορικοί έχουν την ευθύνη να δουλέψουν τις πηγές και να γράψουν, να εμπλουτίσουν, ή να αναθεωρήσουν την ιστορία με κριτήριο την απόδειξη, την ερευνητική εργασία που βασίζεται στα ντοκουμέντα. Πιο απλά: ο Παλαιών Πατρών Γερμανός δεν ήταν στην Αγία Λαύρα στις 25 του Μάρτη. Έτσι αποφαίνονται οι ιστορικοί. Αν ο Παλαιών Πατρών Γερμανός ήταν τελικά στην Αγία Λαύρα στις 25 του Μάρτη, αυτό θα μας το πουν και πάλι οι ιστορικοί προσκομίζοντας το αντίστοιχο ντοκουμέντο που το βεβαιώνει. Μα οι ίδιοι θα αποδοκιμάσουν τον εαυτό τους, θα πείτε; Αυτή η ερώτηση δεν υφίστανται στους κόλπους της επιστήμης. Η επιστήμη αναθεωρεί, διορθώνει, συμπληρώνει ή ακόμα και αποδομεί τις ίδιες τις ανακαλύψεις της. Χιλιάδες χρόνια τώρα αυτό συμβαίνει. Ακόμα και αν σκεφτούμε συνωμοτικά, ότι δηλαδή δυο-τρεις ιστορικοί επιστήμονες απεργάζονται μυστικά και ύπουλα τον αφελληνισμό της νεολαίας παρουσιάζοντας ψευδή ή παραποιημένα ιστορικά γεγονότα, η απάντηση σε αυτό είναι απλή. Υπάρχουν άλλοι χίλιοι, Έλληνες και ξένοι, που είναι έτοιμοι να ακυρώσουν μια τέτοια προσπάθεια. Αυτοί οι δυο-τρεις θα εξαφανιστούν εν μια νυκτί από την επιστημονική κοινότητα. Όχι γιατί οι χίλιοι ήταν ελληναράδες ή φιλέλληνες, αλλά γιατί απλά η επιστήμη δουλεύει στο εργαστήριο και όχι στη φαντασία ή στη σκοπιμότητα του καθενός.

Επανέρχομαι στα ζητούμενα ενός τηλεοπτικού ιστορικού ντοκιμαντέρ. Αν δεχθούμε την κυνική διαπίστωση ότι ένα τέτοιο προϊόν οφείλει να αποβλέπει πρωτίστως στην τηλεθέαση, και το δούμε μονοσήμαντα, με όρους τηλεοπτικούς είμαστε αφελείς. Το ίδιο αφελείς θα ήταν και οι χρηματοδότες αυτές της σειράς αν σκέπτονταν μόνο την τηλεθέαση. Αν είχαν μόνο αυτό στο μυαλό τους αδιαφορώντας για το επιστημονικό υπόβαθρο, τότε τολμώ να πω ότι η σειρά «1821» (με την ίδια τεχνική αρτιότητα) είναι βλακώδης (τηλεοπτικά). Γιατί λείπουν από αυτή αίματα και κομμένα κεφάλια, κραυγές πατριωτισμού και εθνικιστικές κορώνες. Και φυσικά, γαργαλιστικές λεπτομέρειες για την προσωπική ζωή των αγωνιστών και το γνωστό μελό (αλήθεια, ποια ήταν ο ανεκπλήρωτος έρωτας του Παπαφλέσσα που ξεψύχησε στην αγκαλιά του; Γιατί μας άφησε αναπάντητο αυτό το ερώτημα η ομώνυμη ταινία;) Αλήθεια ή ψέματα, τι σημασία έχει. Σημασία έχει να πιάσω τα 50αρια του Λαζόπουλου. Ας σοβαρευτούμε.

Όταν πιάνεις στο στόμα σου μια τόσο ιερή στιγμή ενός λαού και συνθέτεις με σκοπιμότητα ή έλλειψη αξιοπιστίας τα γεγονότα που τη δημιούργησαν, είσαι τελειωμένος, για να το πω λαϊκά. Και αυτό που βλέπω είναι ότι εκεί στο Σκάι δεν έχουν αυτοκτονικές τάσεις. Αντίθετα, πάνω στην επιτυχία αυτής της σειράς θα χτίσουν τις επόμενες. Τολμώντας μια πρόβλεψη-πρόταση, θα είναι ο «Ελληνικός εμφύλιος» (η ιστορική προσέγγιση του οποίου κακοποιείται δεκαετίες τώρα από το αφελές δίπολο «ο καλός χαμένος και ο κακός νικητής». Ή και το αντίθετο, αν θέλετε).

Κλείνοντας, θα αναφερθώ στη φράση του Δ. Σολωμού «Το έθνος πρέπει να μάθει να θεωρεί εθνικό ό,τι είναι αληθές», που ελάχιστα μας έχει προβληματίσει ως έθνος. Στα 200 χρόνια ελεύθερου ελληνικού βίου πορευόμαστε στον αντίποδα της σκέψης του εθνικού ποιητή. Δεν καταφέραμε όχι μόνο να ερμηνεύσουμε σωστά (χρειάζεται ερμηνεία;) αλλά ούτε και να αναγνώσουμε αυτή τη φράση. Φόβος, ανασφάλεια, κόμπλεξ… δεν ξέρω, μας οδήγησαν να ζούμε κάτω από τη δυναστεία των μύθων. Σε ένα κόσμο φανταστικό σαν αυτόν που φτιάχνει το μυαλό υπό την επήρεια ναρκωτικών ουσιών. Αντί να στήσουμε μπροστά μας το άγαλμα της αλήθειας ως εικόνα πνευματικής απελευθέρωσης, τη βάλαμε στο εδώλιο και τη δικάζουμε καθημερινά. Αν βολεύει το ψέμα το δεχόμαστε και το αναπαράγουμε χωρίς αιδώ. Αν δεν βολεύει, υψώνουμε τη σημαία της κάθαρσης και της εντιμότητας σε μια πρώτης τάξεως ευκαιρία για αυτοπροβολή. Αν αυτό δεν είναι εθνική σχιζοφρένια, τότε τι είναι;

Δεν υπάρχουν σχόλια: